De 103-jarige nazi Jacob Luitjens, de Trouw-redacteur en de podcast De Schrik van Roden
Jacob Luitjens wordt in Canada gearresteerd, naar Nederland teruggestuurd en gaat zijn onmiddellijk na de oorlog toegemeten levenslange gevangenisstraf uitzitten. Uiteindelijk krijgt hij strafvermindering en komt in 1995 weer vrij. Daarna wordt het stil rondom de bejaarde oorlogsmisdadiger. Precies een week voor de eerste Schrik van Roden-podcast van Trouw-redacteur Maarten van Gestel verschijnt, hoor ik voor het eerst in misschien wel 27 jaar over Luitjens en over een protest waarop hij jaarlijks wordt getrakteerd. Want Jacob Luitjens is 103 en leeft op dat moment nog. Hij overleed binnen het jaar dat de podcast verscheen, in december 2022.
Ruben Vis, mei 2022
Luitjens vroeg gratie voor zijn levenslange straf. Koningin Beatrix verleende die gratie in 1994 op advies van de rechter en na een besluit van het kabinet, nl. strafvermindering tot zes jaar, wat betekent dat hij al vijf daarvan heeft gezeten en na een jaar, in 1995, vrijkomt.
Het ANP in 1995 bij zijn vrijlating: Begin 1993 vroeg Luitjens om strafvermindering. Dat werd gehonoreerd vanwege zijn hoge leeftijd, maar ook wegens zijn “correcte levenswandel na zijn ontvluchting” en zijn “gewijzigde opvattingen”. In vergelijkbare zaken werd ook strafvermindering toegekend. Feit is ook dat veroordeelde Landwachters vier tot zes jaar kregen, en geen levenslang.
Niet heel ruimhartig
Wat drijft Maarten van Gestel? Dat Luitjens geen oorlogsmisdadiger was in het rijtje van de grote namen, dat zei de NIOD-directeur al bij Nova. Dat hij Luitjens gevonden heeft? Even googlen en je weet dat hij in Lemmer was neergestreken. Het stond al sinds drie jaar vermeld op de site dedokwerker. Dat Luitjens geen foute opvattingen meer heeft? Dat constateerde Justitie al in 1994 toen zijn straf werd omgezet naar zes jaar in plaats van levenslang. Overigens geeft Luitjens daar in de spaarzame interviews niet heel ruimhartig blijk van, ook niet in het gesprek dat Van Gestel met hem weet te voeren als Luitjens inmiddels 103 jaar oud is, en eigenlijk niets liever doet dan naar de dood te verlangen, het opstijgen naar de hemel waarvan Luitjens overtuigd is dat die hem ten deel zal vallen.
Van Gestel heeft mensen gevonden uit de omgeving van Luitjens, zoals diens nichtje Janna Post. Zij schrijft en tekent uit de mond van haar oom op: “Het was waar, hij had mensen opgepakt, verzetsstrijders, die werden weggebracht, geen joden nee, dat was onze taak niet.”
Dat was onze taak niet… dus als het wel zijn taak was geweest had Luitjens dat wel gedaan. Joden oppakken.
Angst en verraad
In de verzameling van leed behoren in ieder geval te staan angst en verraad. Joden moesten leven met voortdurende angst. Denk aan de gemengd gehuwden, ze waren vrijgesteld van deportatie, maar voor hoelang? En het verraad was zo wijdverbreid dat naar schatting een derde van de onderduikers is verraden. Van Anne Frank, omgekomen in Bergen Belsen, tot de op 19 december 2021 overleden oud-burgemeester van Amsterdam, Ed. van Thijn, ook oud-minister van Binnenlandse Zaken.
In Roden woonden zes Joodse gezinnen. Op grond van een door de burgemeester opgemaakte lijst met hun namen moeten ze zich melden, sommigen op 10 juli 1942, de anderen op 12 november 1942. Tien Joodse inwoners meldden zich; geen van hen overleeft. Eén Joodse inwoner dook onder in Nieuw-Roden, op een boerderij iets ten westen van Roden. Ze was getrouwd met een niet-Joodse man die in het verzet zat. Moeder en peuter belandden in Westerbork waar ze werden bevrijd. Vader, verzetsstrijder, heeft de oorlog niet overleefd. In Roden is een straat naar hem genoemd. In 2010 vertelde de inmiddels 66-jarige dochter Berty aan De Stentor dat zij en haar ouders op 23 december 1944 zijn opgepakt door landwachters. Dat Luitjens er een van is, is niet uitgesloten. Maarten van Gestel slaat er geen acht op; hij gaat eraan voorbij. Hij blijft weg van het heftige Holocaustklimaat.
Niet onze taak
Het was niet onze taak om joden te pakken. Hij had wel verzetsmensen opgepakt, zegt Luitjens zelf. Ook daarvan weten we wat dat voor consequenties had voor hun leven. Verzetsmensen verdwenen in kampen en stierven daar aan uitputting en ziekte. Of werden gefusilleerd. Om nog maar niet te denken aan de zorg, onzekerheid, het verdriet van hun familieleden.
Toen Luitjens in Nederland aankwam zei secretaris F. Bom van de Nationale Federatieve Raad van het Voormalig Verzet: “Dat-ie geen grote misdadiger is geweest, kan wel waar zijn, maar dat is niet het punt in geding. Het gaat erom wat Luitjens indertijd heeft gedaan: hij heeft anderen enorm veel leed toegebracht. En wat betreft zijn leeftijd: hij is niet de enige oudere onder ons. Wij van het voormalig verzet zijn zijn leeftijdsgenoten. Bedenk dat velen van ons nu nog leven, maar dat dat nièt aan mensen als Luitjens is te danken.”
Heeft Luitjens geen vinger uitgestoken naar Joden? Was hij betrokken bij de arrestatie van Joela Heijmans-de Lange, haar niet-Joodse man de verzetsman en hun peuterdochtertje in een boerderij in Nieuw-Roden? Uitgesloten is het niet.
De fijne jaren in Buenos Aires
Wie is Maarten van Gestel, behalve een 26-jarige journalist van Trouw? Hiervoor werkte hij voor de Volkskrant. Daar schreef Van Gestel een opmerkelijk artikel voor, over zijn stokoude oma Nol Voorn.
De Volkskrant: Nol Voorn, nu 99 jaar oud, pakte twee jaar na de Tweede Wereldoorlog plotseling de boot naar Argentinië, een bekend toevluchtsoord voor nazi’s. Waarom toch?, vraagt haar kleinzoon Maarten van Gestel zich af.
Mijn oma beschrijft ‘de fijne jaren’ in Buenos Aires: met Cor is ze lid van de Hollandse Vereniging, elke week komt men samen voor borrels en feestjes. Op die feestjes, vraag ik mijn oma, liepen daar dan gevluchte NSB’ers rond? Nazi-sympathisanten die aan de naoorlogse rechtspleging ontsnapt waren, en nu net als zij en haar man in een klein huisje in de zon woonden? ‘Ik heb er nooit een gezien’, zegt mijn oma. ‘Later hoorde je dat natuurlijk wel, maar toen wisten we dat niet.’
Maartens oma: ‘Toen ik in Argentinië was, werd nauwelijks over NSB’ers gepraat.’
Dat niet, maar ze leefde er te midden van nazi’s. Alleen, daar werd nooit over gesproken jongen. Zo gemakkelijk werd met het verleden omgegaan, dat nog niet eens zo lang geleden was, maar zich ver weg had afgespeeld.
Misschien dat dit verklaart waarom Van Gestel zo veel moeite doet om Luitjens’ aandeel als collaborateur klein te maken. Zijn eigen oma wier vitaliteit hij uitgebreid bewierookt, bagatelliseert de foute Nederlanders om haar heen toch ook. Nazi’s of NSB’ers, ik heb er nooit een gezien.
Op bezoek bij Luitjens
Uiteindelijk gaat Van Gestel bij Luitjens op bezoek. Luitjens kan zich ondanks zijn 102-jarige leeftijd nog prima uitdrukken. Het gesprek duurt anderhalf uur. Eigenlijk loopt het uit op een deceptie. Wat Van Gestel hoopte, daar is hij eerlijk in, gebeurt niet: Luitjens toont geen onomwonden berouw. Na afloop toont Van Gastel vooral compassie met een man die in zijn ogen vooral een ellendig leven heeft gehad. Met Luitjens hoopt Van Gestel dat het leven van de 102-jarige hier er spoedig op zit en hij naar de hemel opstijgt. Van Gestel noemt hem bij voorkeur Jacob, bij zijn voornaam, niet Luitjens. En hij kwalificeert Luitjens gaandeweg alleen nog maar als NSB’er. Luitjens is in de ogen van Van Gestel geen Landwachter meer. Terwijl Luitjens in 1983 tegenover een GPD-correspondent zegt: Ik was lid van de partij. Actief. Ook bij de Landwacht.
De verjaardag van de buurvrouw
Wat wist ik eigenlijk van Jacob Luitjens een week voor de podcast van Van Gestel de lucht inging? Eerlijk? Ik heb nooit meer aan hem gedacht sinds hij in 1995 de poort van de gevangenis uit mocht wandelen. Waarheen? Nooit stilgestaan bij die vraag. Kennelijk is hij in Lemmer komen te wonen. Naar Vancouver kon hij niet terug want Canada had hem zijn nationaliteit afgenomen omdat hij bij zijn naturalisatie had verzwegen dat hij fout was in de oorlog en daarvoor was veroordeeld, bij verstek.
Niet met de ontmoeting van Van Gestel met Luitjens is dit verhaal ten einde. Maar met het nu volgende is het verhaal van Luitjens rond. Niet over vroeger, over nu.
Op 27 december 2021 zet Trouw deel 1 van de podcast De schrik van Roden van Maarten van Gestel online. Precies een week eerder moet ik iemand terugbellen, een niet-joodse meneer die in het oosten van het land woont, een vroege zestiger die ik sinds een paar jaar ken. Ik vroeg hoe het met hem gaat, een gebruikelijke openingszin toch. Maar wat hoor ik in reactie terug? Een verbazingwekkend relaas.
= Nou het gaat eigenlijk niet zo goed met me. Die buren van me hadden een feestje van de week, zo’n Amaliafeestje
Dat betekent: te veel mensen bij je thuis op een verjaardagsfeestje zoals prinses Amalia net een paar dagen daarvoor [in Coronatijd] had gedaan voor haar achttiende verjaardag.
= En ik heb het al niet op die verjaardagen van mijn buren.
Mijn gesprekspartner woont op het platteland, met een groot stuk grond. Ik dacht: hoeveel last kan je van een feestje van je buren hebben?
Vervolgens vraagt hij me:
= Heb jij weleens van de naam Luitjens gehoord?
== Nee zegt me niets.
= Jacob Luitjens…?
== Ja, wacht eens, is dat niet die oorlogsmisdadiger die nog moest zitten?
= Ja precies, nog twee jaar zat ‘ie vast, toen kwam hij vrij. Dat was in 1995.
Toen realiseerde ik me dat mijn gesprekspartner me weleens had verteld over zijn vader die in een kamp had gezeten, daar martelingen had meegemaakt en dat zijn kinderen, waaronder dus mijn gesprekspartner, diens nachtmerries hadden gehoord toen ze als kind opgroeiden. Maar wat heeft Luitjens te maken met de verjaardag van zijn buurvrouw?
== Die Luitjens, die is toch dood? Die man was toen al oud.
= Nee! Hij leeft nog! Luitjens is stokoud maar hij leeft nog. En mijn buurvrouw is een nichtje van Jacob Luitjens. Dat is haar oom Jaap. Jacob Luitjens is de oom van mijn buurvrouw.
Ik ben stil.
== Ieder jaar komt oom Jaap op haar verjaardag. En ik weet de datum van de verjaardag van mijn buurvrouw. Weet je wat er op die dag hier gebeurt? Dan gaat bij mij in de vlaggenmast de vlag in top. De hele dag wappert de vlag, voor als Jacob Luitjens op bezoek komt bij zijn nichtje, mijn buurvrouw. Ik heb er speciaal een vlag voor aangeschaft. Zodat als Jaap Luitjens langskomt, hij die vlag ziet wapperen. De vlag van Israel.