De 103-jarige nazi Jacob Luitjens, de Trouw-redacteur en de podcast De Schrik van Roden – deel 2 van een drieluik
Jacob Luitjens werd kort na de oorlog veroordeeld voor ‘opzettelijke hulpverlening aan de vijandelijke bezetter’. Bij verstek, want hij was vanuit Nederland naar Duitsland en daarna naar Zuid-Amerika gevlucht. Uiteindelijk vestigde hij zich in Canada waar hij na een aantal jaren werd opgepakt en naar Nederland werd teruggestuurd. Wat had Luitjens gedaan? Trouw-redacteur Maarten van Gestel ging in 2020 de gangen van Luitjens na, maar het lijkt erop dat hij in zijn podcast De Schrik van Roden nogal selectief met de informatie omgaat. Deel 2 van een drieluik over Jacob Luitjens, Trouw-redacteur Maarten van Gestel, en zijn podcast De Schrik van Roden. Luitjens overleed op 14 december 2022 op 103-jarige leeftijd.
Ruben Vis, mei 2022
Luitjens was veroordeeld voor ‘opzettelijke hulpverlening aan de vijandelijke bezetter’. Wat had hij gedaan? Van Gestel citeert uit het dagboek van Luitjens’ nichtje Janna Post die haar oom Jaap bezocht in het Huis van Bewaring in Groningen. We horen in de podcast een vrouwenstem voorlezen: Hij vertelt dat een kwart van waarvoor hij veroordeeld is terecht is. Persoonlijk had hij niemand gedood, zei hij. Het was waar, hij had mensen opgepakt, verzetsstrijders, die werden weggebracht. Geen joden nee, dat was onze taak niet.
Geen Joden, nee
Die concentratiekampen, hij wist dat het waar was, maar hij had het nooit kunnen geloven.
Het citaat uit het dagboek van nichtje Janna Postma is geen knappe vondst van Van Gestel, maar is gewoon te vinden op drentheindeoorlog-nl, met dat verschil dat er bij de door Van Gestel voorgelezen tekst net een stukje mist. Net dat stukje waardoor je bij de woorden van Luitjens vraagtekens gaat plaatsen.
Passage weglaten
Als Van Gestel uit het dagboek de woorden Het was waar: hij had mensen opgepakt. Geen Joden, nee. Dat was onze taak niet. laat voorlezen, laat Van Gestel de daaropvolgende retorische vraag van Luitjens weg.
Dat deed de politie toch?
Dat deed de politie toch, het oppakken van Joden, dat deed de politie toch?
Waarom laat Van Gestel deze passage uit het dagboekfragment weg? De eerste de beste brugklasser is in staat om het hele citaat van Luitjens’ nichtje op de internetsite Geheugenvandrenthe te vinden. Van Gestel gaat voorbij aan de absolverende vraag van Luitjens. Alsof het hem niet goed uitkomt.
Verzetsstrijders opgepakt, weggebracht… . Opgepakt, en dan? Weggebracht, waarheen?
Zo’n tien jaar voordat Janna Post haar gedetineerde oom bezoekt spreekt GPD-correspondent Henk Kolb met Luitjens die dan nog in Vancouver woont en aan de universiteit eerstejaars studenten lesgeeft.
Kolb over Luitjens’ vlucht uit Westerbork: Hij geeft toe dat hij in Paraguay was maar wil niet zeggen hoe hij daar is gekomen.
Luitjens: “Dan moet ik er andere mensen bij betrekken en dat wil ik niet. Iedereen vraagt altijd namen. Die vroegen wij destijds ook, maar toen was dat blijkbaar fout. Waarom mag het dan nu wel – is aan de ene partij wel geoorloofd wat aan de andere wordt verboden?”
Weggebracht
Zoveel heeft Luitjens in die tien jaar tussen zijn in beeld komen en zijn uitzetting niet gezegd, dat Van Gestel dit citaat uit zijn mond over het hoofd kan hebben gezien. Toch gaat hij eraan voorbij en daarmee voorbij aan de vraag, die hij Luitjens had kunnen stellen, waarheen hij leden van het verzet die door hem en zijn Landwachters waren opgepakt, had weggebracht. Naar het Scholtenshuis in Groningen waar de SD arrestanten martelde? Naar de villa waar de bloedploeg Norg door Landwachters gearresteerde leden van het verzet martelde om zo namen los te krijgen? Juist de Landwacht in de kop van Drenthe was daarom berucht. In Norg, tien kilometer ten zuiden van Roden, had de Landwacht een martelvilla. Wij vroegen destijds ook namen, zegt Luitjens. Dat gaat verder dan arresteren en aan de bloedgroep Norg overdragen van leden van het verzet. Deed Luitjens zelf mee aan de martelpraktijken in de villa in Norg? Van Gestel, journalist toch, dus dan ga je vragenstellen niet uit de weg, heeft de vraag onbesproken gelaten.
Van Gestel zegt dat Luitjens ‘nare dingen’ heeft gedaan. Een naarling, zouden ze vroeger zeggen, maar echt slecht ben je dan niet.
Maarten van Gestel: “Toen Jacob mijn leeftijd had, heeft hij nare dingen gedaan, dorpsgenoten verraden, verzetsmensen gearresteerd. Maar hij leek nooit een NSB’er te zijn geweest die het voor het zeggen had. [Om direct daarop te vervolgen] Is Jacob een oorlogsmisdadiger? Of wordt hij het symbool van alles wat fout was, van Hitler tot de Holocaust? En dat Jacob Luitjens helemaal niet zo’n grote boef is als we nu denken.”
Van Gestel: “Als ik in een nazi-gezin zoals dat van Luitjens was opgegroeid, had ik dan een andere keuze gemaakt? Die vraag kan ik mijzelf stellen, of jij. Want wat had ik in zijn schoenen gedaan, of jij? Ik leef met hem mee. Want hoeveel mensen hebben in hun leven zoveel te verduren gehad als hij.”
Pas later bedacht
In een interview met Van Gestel dat Trouw publiceert als de podcastserie start, zegt Van Gestel ook weer zoiets merkwaardigs: “Het is makkelijk om aan te nemen dat iedereen die ooit NSB’er was, voor de rest van z’n leven een slecht mens is.”
Je hoeft geen groot filosoof te zijn om te weten dat die aanname op werkelijk niets is gebaseerd. Want wie beweert dat een mens, heel slecht of een beetje slecht, niet tot inkeer zou willen en kunnen komen? Het idee van inkeer, schuldbelijdenis, dat is toch een gedachte die je zeker bij een christelijke krant mag verwachten.
Deze rare veronderstelling past in wat Van Gestel bezighoudt. Hij probeert Luitjens’ daden kleiner te maken. Luitjens was helemaal niet de schrik van Roden. “Ik kwam erachter dat die bijnaam pas later is bedacht,” zegt Van Gestel.
Hij laat het geluid uit een tv-programma horen uit de tijd dat Luitjens is ontmaskerd. Pas dan, veertig jaar na de oorlog, is het een tv-journalist die het heeft over ‘De beul van Roden’. Een tv-verslaggever heeft deze term gemunt veertig jaar na dato, laat Van Gestel de podcastluisteraar horen. Is het werkelijk? Heeft er nooit zoiets bestaan als de beul van Roden of de schrik van Roden? Het blijkt allemaal net iets anders te liggen.
Als Luitjens’ jongere broer in mei 1947 terecht staat voor het Bijzonder Gerechtshof in Assen voor zijn aandeel in de wandaden, spreekt de Provinciale Drentsche en Asser Courant over de ‘verregaande terreur’ van de Drentse landwachters. De kop van Drenthe zat zoals de krant het verwoordt: ‘in de klauwen van de landwacht’. De eerste verdachte is zoals de krant het noemt: ‘de nog zeer jeugdige Pieter Luitjens, een zoon van de beruchte veearts Luitjens, die algemeen bekend stond als de beul van Roden.’
Dus nee, Jacob was niet de beul of de schrik van Roden, maar zijn vader stond weldegelijk als de beul van Roden bekend. Het is geen pas in de jaren ’80 gemunte term door een sensatiebeluste verslaggever. Jacob en zijn broer Pieter draaiden met de vader mee. Pieter, 19 jaar pas toen hij zich bij de Landwacht aansloot, kreeg van het Bijzonder Gerechtshof een veroordeling van vier jaar.
Geen verzinsels
Maar Van Gestel zegt: “En die bijnaam is niet het enige waar niets van klopte, er gingen in die tijd [toen Luitjens in Canada in beeld kwam] veel meer verzinsels over Jacob rond. Zo zou hij bij de SS gezeten hebben, zou er tegen Jacob de doodstraf zijn geëist, zou hij bij de Landwacht hebben gezeten, de organisatie die Joden en verzetsstrijders verraden en joegen hen op om ze naar concentratiekampen af te voeren.”
Luitjens heeft zich aangemeld bij de SS. Hij werd afgewezen voor de SS vanwege zijn misvormde arm. Het afkeuringsrapport is in de archieven terug te vinden. De term de Schrik van Roden, het lidmaatschap van de SS, de rol van de Landwacht, het zijn geen verzinsels, allerminst. Toch is dat wat Van Gestel aan zijn podcastluisteraars meegeeft, wil meegeven.
De term oorlogsmisdadiger
Dan moet nog ontmythologiseerd worden dat Luitjens een oorlogsmisdadiger is.
Van Gestel: Maar er is nog een ding dat me dwarszit: de term oorlogsmisdadiger. Is hij dat überhaupt wel?
Van Gestel sprak met Paul Brilman, toenmalig Officier van Justitie belast met het opsporen van oorlogsmisdadigers. Brilman noemt Luitjens ‘iemand van de middencategorie op de lijst van gezochte oorlogsmisdadigers’. Brilman is het niet gelukt de grotere vissen achter de tralies te krijgen. De middencategorie, dan ben je niet de allergrootste grote schurk, maar ook geen kleine vis. Toch concludeert Van Gestel over Officier van Justitie Brilman: “Hij moet genoegen nemen met Jacob, meer een nazi-hulpje dan een echte nazi.”
In 1983 omschreef het Leids Dagblad Luitjens in een paginagroot artikel als: ‘zo’n kleine, zij het gevaarlijke oorlogsmisdadiger die als lid van de Landwacht, de paramilitaire organisatie van de NSB, actief én met geweld tekeerging tegen de Nederlandse burgerij die zich van Duitsland en zijn handlangers had afgekeerd en zich daartegen verzette’.
Iemand die een concentratiekamp geleid heeft
Van Gestel laat een fragment horen van toenmalig NIOD-directeur Kees Schulten bij de toenmalige actualiteitenrubriek Nova, de voorloper van Nieuwsuur, toen Luitjens vervroegd werd vrijgelaten. Schulten is vooral deskundig op het vlak van militaire geschiedenis en voordat hij vijf jaar lang NIOD-directeur was, chef militaire geschiedenis van de Koninklijke Landmacht. “Hij is geen oorlogsmisdadiger, niet iemand die zeer grote misdaden tegen de menselijkheid heeft bedreven. Denk maar aan iemand die een concentratiekamp geleid heeft.”
Geleid heeft, je moet het ver schoppen in de ogen van Schulten om het predicaat ‘oorlogsmisdadiger’ te krijgen. Schulten trekt de emo-kaart door te wijzen op de wonden die de aandacht voor Luitjens openrijt bij de oorlogsslachtoffers. Van Gestel heeft andere interesses dan de pijn van de oorlogsslachtoffers: “Maar ik wil weten wat de impact is op de vrouw en kinderen van Luitjens in Canada. Jacob is natuurlijk niet onschuldig. Hij heeft als student verkeerde keuzes gemaakt en erge dingen gedaan. Maar ik zie vooral iemand die wegrent voor zijn verleden waardoor zijn problemen alleen maar erger worden.”
Lees HIER deel 3 = slot van het drieluik.