Aan alles komt een einde en dan is het met oprechte spijt dat ik moest horen dat Tineke de Lange niet langer bij het SRKK werkt in haar rol als beleidsmedewerker voor de Bisschoppenconferentie en adviseur van de Katholieke Raad voor het Jodendom, en ook het secretariaat van de Begeleidingscommissie Jodendom van de Bisschoppenconferentie. Helaas daar is allemaal een einde aan gekomen; langer gaat het niet worden. Tineke heeft de pensioengerechtigde leeftijd bereikt.
Ruben Vis, juli 2026
Ze kondigde mij haar vertrek aan tijdens de OJEC-ontmoetingsdag voor de bestuurders en betrokkenen bij de joods-christelijke dialoog in de Portugese synagoge, de Esnoga in Amsterdam. Het was een maand na de aanslagen op de synagoge in Rotterdam en een joodse school in Amsterdam. Op die gebeurtenissen volgde onmiddellijk een boodschap van de Nederlandse Bisschoppenconferentie. Een boodschap van de bisschoppen die hun medeleven en steun uitspraken aan de joodse gemeenschap in Nederland. Ook deden zij, zeer uitzonderlijk, een oproep aan de samenleving en met name de leden van hun eigen katholieke gemeenschap, nl. om naast hun joodse buren en medeburgers te gaan staan en aan hen hun steun en een luisterend oor te bieden.
Precies raak
Alles wat deze boodschap betreft was een schot in de roos, de timing, de toon, de inhoud, de geadresseerden en de verzendlijst – het was precies raak. Het is voor mij een expressie van waar decennialange dialoog en werken aan die dialoog toe leidt. Ik ben zo vrij ervan uit te gaan dat Tineke hierin een minstens adviserende rol heeft gehad.
Hij heeft Abraham gezien
Het behalen van een bepaalde leeftijd kennen we als iemand vijftig wordt. Dan zeggen we: hij heeft Abraham gezien. Of als het een vrouw is, wordt daarvan gemaakt: zij heeft Sara gezien. Waar komt die uitdrukking vandaan? Uit het Evangelie van Johannes, zo bleek me toen ik vereerd was om aanwezig te mogen zijn bij de promotie van Tineke in Tilburg. Zij had de passage in Johannes hoofdstuk 8 waarin voorkomt: U bent nog geen vijftig jaar en u zou Abraham hebben gezien? tot onderwerp van haar dissertatie gekozen. Het leerde mij in ieder geval dat de uitdrukking om bij een vijftigjarige te zeggen ‘Abraham zien’ een Nieuwtestamentische oorsprong heeft. Maar ook hoe complex en controversieel de context is waarin we deze uitdrukking tegenkomen.
Joodse en christelijke uitdrukking
Opmerkelijk is dat het weliswaar een gezegde is dat aan het Nieuwe Testament is ontleend en dus al gauw als christelijk wordt geïdentificeerd. Maar wie goed leest ziet dat de uitspraak afkomstig is uit een dialoog tussen Jezus en (de) Joden: “De Joden dan zeiden tot Hem: U bent nog geen vijftig en U zou Abraham hebben gezien?” Abraham zien is dus minstens een zo joodse als dat het een christelijke uitdrukking is. Het gesprek vond plaats in de Tempel in Jeruzalem.
Leeftijd om raad te geven
Waarom de joden opmerken dat Jezus nog geen vijftig jaar oud is, juist die leeftijd, kan misschien worden verklaar door te kijken naar de Pirke Awot, de hoofdstukken van de vaderen, een onderdeel van de Misjna, de mondelinge leer. Daarin spreekt Rabbi Jehoeda Ben Tema (hoofdstuk 5) over het bereiken van diverse leeftijden. Jehoeda Ben Tema was een van de leden, rabbinale geleerden, van de Tanna’iem, een groep die leefde tussen 10 en 200 na de dood van Jezus. Hij zegt daar dat wie vijftig jaar oud is op de leeftijd is om raad te geven. Is dat het wat zij meenden waarmee Jezus bezig was, raad geven terwijl hij zeker geen vijftig, eerder 34 jaar oud was? Goed mogelijk wanneer we lezen wat diens woorden zijn in de in het Johannes-boek beschreven dialoog.
Dialoog
Wie deze passage in zijn geheel leest, ziet verschillende elementen. Elementen die voor latere tijden en voor een beter begrip van de joods-christelijke verhoudingen van cruciale waarde blijken te zijn. De centrale positie van Jezus voor het uiteindelijk christelijke geloof; een bron van op de Bijbel gebaseerd christelijk anti-Judaïsme; de plek waar het zich allemaal afspeelt, nl. de joodse tempel in Jeruzalem. Allemaal facetten en spanningen die we heden ten dage nog steeds tegenkomen. Maar wat we er ook in zien is dialoog; de dialoog tussen wat later het christendom zou worden en aanhangers van het jodendom. Exact datgene waar Tineke de Lange zich de afgelopen jaren in haar functie mee bezig heeft gehouden. En dat heeft zij met heel veel kennis van zaken en op uiterst behendige, integere, deskundige en betrokken wijze gedaan. Haar komt heel veel dank toe voor haar werk voor de interreligieuze dialoog met het jodendom; daarbij is haar inzet van enorme betekenis geweest. De kerk en het jodendom zijn door de inzet van Tineke de Lange dichter bij elkaar gekomen.