De boodschap van Chanoeka zit in een klein kruikje dat olie bevatte om maximaal één dag de Tempel-menora te laten branden maar op miraculeuze wijzer genoeg olie bevatte om niet één maar acht dagen de menora te laten branden. Dit, en de onwaarschijnlijke overwinning van weinigen op velen en de herinwijding van de tempel, is in een notendop wat Chanoeka is. Maar natuurlijk is er meer. De notendop of het kruikje bevat meer dan deze geschiedenis en wonderen-in het kort. Chanoeka is naast allerlei andere kenmerken, ook te beschouwen als het feest van het herwonnen Joodse zelfverstaan.
Ruben Vis, december 2025
Niet vrij naar Joodse maatstaven te handelen
Het kruikje en het wonder dat er olie was voor acht dagen was het sluitstuk van een strijd die de Makkabeeën voerden tegen de Hellenistische overheersers (2e eeuw voor het begin van de gewone jaartelling). Hellenisten waren niet Joods-georiënteerd maar Grieks-georiënteerd. En niet alleen dat, ze duldden het ook niet als je niet bereid was om daarin niet mee te gaan en je je Joods bleef oriënteren. Het betekende dat Joden niet meer vrij waren om naar Joodse maatstaven te handelen, zich te gedragen en dus te leven. Joden mochten wel bestaan maar hoe dat bestaan eruit zou zien, werd door een Hellenistische Weltanschauung bepaald; niet door een Joodse.
Herwonnen Joods zelfverstaan
Daartegen kwamen Juda de Makkabeeër met zijn zoons in opstand. Een opstand die uiteindelijk tot overwinning leidde en het mogelijk maakte de tempel opnieuw in te wijden, de menora opnieuw te ontsteken en het summum van de Joodse geloofsbeleving, de tempeldienst, weer in ere te herstellen. Chanoeka markeert dat die vrijheid werd herwonnen. Daarmee is Chanoeka, naast allerlei andere kenmerken, ook te beschouwen als het feest van het herwonnen Joodse zelfverstaan.
Zelfverstaan, zelf bepalen wat jij beschouwt als jouw gezamenlijke identiteit, is geen vanzelfsprekendheid. Anderen zijn geneigd in te vullen wat of wie je bent, hetzij individueel, hetzij collectief: wie wij als groep zijn.
Proces van culturele uitwissing
De Makkabeeën vochten niet alleen voor politieke onafhankelijkheid. Het was een strijd om de eigen identiteit te herwinnen tegenover een proces van culturele uitwissing. Daarmee confronteert Chanoeka ons Joden met de vraag wat het betekent om Joods te zijn en hoeveel aanpassing aan de omringende cultuur acceptabel is? Waar ligt de grens tussen openheid en zelfverloochening? Deze vragen waren urgent in de Hellenistische tijd maar blijven relevant tot de dag van vandaag.
Wat je tot volk maakt
Het verhaal van Chanoeka is daarmee een verhaal over volharding om als volk te blijven voortbestaan en daarbij datgene met je mee te dragen wat je tot volk maakt. Dat zijn onze gezamenlijke taal, cultuur, gedragingen en te leven naar de voorschriften waarmee ons volk is verknoopt. Misschien is het kruikje olie daarbij wel veelzeggend. Het kruikje reine olie dat genoeg bleek voor acht dagen. Acht dagen, de tijd die het duurde om opnieuw reine olie beschikbaar te krijgen voor de tempeldienst. Nee, niet iedere olie was geschikt. Het maakte weldegelijk uit of de olie het zegel van reinheid had. Een detail? In een crisissituatie. Ja zo kun je er tegenaan kijken. Maar wie met de Joodse voorschriften nu leeft, hetzij die voor sjabbat, kosjer eten of welke andere dan ook, weet dat we voor het detail gaan. Net als ten tijde van Chanoeka. In die traditie staan we en die gebeurtenis vieren we.